בסיעתא דשמיא

סדר לפסח: חד גדיא | Ḥad Gadya (Prague Haggadah, ca. 1526 CE)

Making sense of Ḥad Gadya beyond its explicit meaning has long inspired commentary. For me, Ḥad Gadya expresses in its own terrifying and macabre way a particularly important idea in Judaism that has become obscure if not esoteric. While an animal’s life may today be purchased, ultimately, the forces of exploitation, predation, and destruction that dominate our world will be overturned and a new age will dawn. Singing Ḥad Gadya is thus particularly apropos for the night of Passover since, in the Jewish calendar, this one night, different from all other nights, is considered the most dangerous night of the year — it is the time in which the forces of darkness in the world are strongest. Why? It is on this night that the divine aspect of mashḥit, the executioner, is explicitly invoked, as explained in the midrash for Exodus 12:12 read in the maggid section of the Haggadah for Passover:

וְעָבַרְתִּ֣י בְאֶֽרֶץ־מִצְרַיִם֮ — אֲנִי וְלֹא מַלְאָךְ.
וְהִכֵּיתִ֤י כָׇל־בְּכוֹר֙ — אֲנִי וְלֹא שָׂרָף.
וּבְכׇל־אֱלֹהֵ֥י מִצְרַ֛יִם אֶֽעֱשֶׂ֥ה שְׁפָטִ֖ים — אֲנִי וְלֹא הַשָּׁלִיחַ.
אֲנִ֥י יְהוָֽה — אֲנִי הוּא וְלֹא אַחֵר׃
“I will pass through the land of Mitsrayim:” — I, and not an angel.
“and I will smite every firstborn:” — I, and not a fiery angel.
“And I will execute judgment against all the gods of Mitsrayim:” — I, and not the messenger.
“I am YHVH” — I, and no other.

In Jewish belief, there is one and only one divinity responsible for light and dark, suffering and joy. The invocation of the most dangerous and harmful aspect is limited to the one day dedicated to telling of the birth of the people and in which the divine acts as midwife and guardian/protector of her people. This aspect, however, is destructive, and so is related to predation, the yetzer hara as described in Yoma 69b, a crucial mechanism by which the nature of our world, Olam Hazeh, is sustained. The significance of our founding as a people, however, is to study the Torah so as to circumscribe our predatory inclination with kindness and consideration, ethics and laws, so as to realize what Isaiah articulated in his vision — “They will neither harm nor destroy on all my holy mountain, for the earth will be filled with the knowledge of the YHVH as the waters cover the sea.”[1]Isaiah 11:6-9 Our world may be a bloody nightmare sustained through violent predation, but we hope for a new age in which the divinity suffusing all of creation is apparent to all and that even nature itself may be sustained in peace, kindness, and consideration.

The earliest known appearance of “Ḥad Gadya,” by an unknown author, can be found in the Prague Haggadah (1526). The text of the poem is in a form of playful Aramaic and it is accompanied by the lyrics in medieval Yiddish.[2]The Jewish Encyclopedia (1906, NY) vol. 8 page 190 s.v. “Had Gadya” calls it German. It is unclear which, if either, came first — the Yiddish or the Aramaic. The transcription below follows the text as it appears in the Prague Haggadah (1526). The Aramaic has been vocalized according to the Prague Haggadah (1590).

Aramaic Yiddish English (translation)

חַד גַּדְיָא, חַד גַּדְיָא.

אײן ציקלײן אײן ציקלײן
One little goat, one little goat.

דְּזַבִּן אַבָּא בִּתְרֵי זוּזֵי, חַד גַּדְיָא, חַד גַּדְיָא.

דו האט גיקױפֿט מײן פֿעטרלײן אום צװײא פפענינג אײן ציקלײן אײן ציקלײן׃
…that my father bought for two zuzim. One little goat, one little goat.

וְאָתָא שֻׁנְרָא וְאָכְלָה לְגַדְיָא, דְּזַבִּן אַבָּא בִּתְרֵי זוּזֵי, חַד גַּדְיָא, חַד גַּדְיָא.

דא קומט דו קעצלײן אונ׳ עשט דו ציקלײן דא האט גיקױפֿט מײן פֿעטרלײן אום צװײא פפענינג אײן ציקלײן אײן ציקלײן׃
A cat came and ate the goat that my father bought for two zuzim. One little goat, one little goat.

וְאָתָא כַּלְבָּא וְנָשַׁךְ לְשֻׁנְרָא, דְּאָכְלָה לְגַדְיָא, דְּזַבִּן אַבָּא בִּתְרֵי זוּזֵי, חַד גַּדְיָא, חַד גַּדְיָא.

דא קאם דו הינטלײן אונ׳ בײשט דו קעצלײן דו דא האט גיגעשין דו ציקלײן דא האט גיקױפֿט מײן פֿעטרלײן אום צװײא פפענינג אײן ציקלײן אײן ציקלײן׃
A dog came and bit the cat that ate the goat that my father bought for two zuzim. One little goat, one little goat.

וְאָתָא חֻטְרָא וְהִכָּה לְכַלְבָּא, דְּנָשַׁךְ לְשֻׁנְרָא, דְּאָכְלָה לְגַדְיָא, דְּזַבִּן אַבָּא בִּתְרֵי זוּזֵי, חַד גַּדְיָא, חַד גַּדְיָא.

דא קאם דו שטעקלײן אונ׳ שלאגט דו דא האט גביסן דו קעצלײן דו דא האט גיגעשין דו ציקלײן דא האט גיקױפֿט מײן פֿעטרלײן אום צװײא פפענינג אײן ציקלײן אײן ציקלײן׃
A stick came and hit the dog that bit the cat that ate the goat that my father bought for two zuzim. One little goat, one little goat.

וְאָתָא נוּרָא וְשָׂרַף לְחֻטְרָא, דְּהִכָּה לְכַלְבָּא, דְּנָשַׁךְ לְשֻׁנְרָא, דְּאָכְלָה לְגַדְיָא, דְּזַבִּן אַבָּא בִּתְרֵי זוּזֵי, חַד גַּדְיָא, חַד גַּדְיָא.

דא קאם דו פֿײארלײן אונ׳ פֿר ברענט דו שטעקלײן דו האט גישלאגין דו הינטלײן דו דא האט גביסן דו קעצלײן דו דא האט גיגעשין דו ציקלײן דא האט גיקױפֿט מײן פֿעטרלײן אום צװײא פפענינג אײן ציקלײן אײן ציקלײן׃
A fire came and burned the stick that bit the dog that bit the cat that ate the goat that my father bought for two zuzim. One little goat, one little goat.

וְאָתָא מַיָּא וְכָבָה לְנוּרָא, דְּשָׂרַף לְחֻטְרָא, דְּהִכָּה לְכַלְבָּא, דְּנָשַׁךְ לְשֻׁנְרָא, דְּאָכְלָה לְגַדְיָא, דְּזַבִּן אַבָּא בִּתְרֵי זוּזֵי, חַד גַּדְיָא, חַד גַּדְיָא.

דא קאם דו װאשרלײן אונ׳ פֿײארלײן דש דא האט פֿר ברענט דו שטעקלײן דו דא האט גישלאגין דו הינטלײן דו דא האט גביסן דו קעצלײן דו דא האט גיגעשין דו ציקלײן דא האט גיקױפֿט מײן פֿעטרלײן אום צװײא פפענינג אײן ציקלײן אײן ציקלײן׃
Water came and put out the fire that burned the stick that bit the dog that bit the cat that ate the goat that my father bought for two zuzim. One little goat, one little goat.

וְאָתָא תּוֹרָא וְשָׁתָא לְמַיָּא, דְּכָבָה לְנוּרָא, דְּשָׂרַף לְחֻטְרָא, דְּהִכָּה לְכַלְבָּא, דְּנָשַׁךְ לְשֻׁנְרָא, דְּאָכְלָה לְגַדְיָא, דְּזַבִּן אַבָּא בִּתְרֵי זוּזֵי, חַד גַּדְיָא, חַד גַּדְיָא.

דא קאם דער אקס אונ׳ טרינקט דש װאשרלײן דו דא האט פֿר לעשט דו פֿײארלײן דו דא האט פֿר ברענט דו שטעקלײן דו דא האט גישלאגין דו הינטלײן דו דא האט גביסן דו קעצלײן דו דא האט גיגעשין דו ציקלײן דא האט גיקױפֿט מײן פֿעטרלײן אום צװײא פפענינג אײן ציקלײן אײן ציקלײן׃
An ox came and drank the water that put out the fire that burned the stick that bit the dog that bit the cat that ate the goat that my father bought for two zuzim. One little goat, one little goat.

וְאָתָא הַשּׁוֹחֵט וְשָׁחַט לְתוֹרָא, דְּשָׁתָא לְמַיָּא, דְּכָבָה לְנוּרָא, דְּשָׂרַף לְחֻטְרָא, דְּהִכָּה לְכַלְבָּא, דְּנָשַׁךְ לְשֻׁנְרָא, דְּאָכְלָה לְגַדְיָא, דְּזַבִּן אַבָּא בִּתְרֵי זוּזֵי, חַד גַּדְיָא, חַד גַּדְיָא.

דא קאם דער שוחט אונ׳ שעכט דען אקסין דער דא האט גיטרונקן דש װאשרלײן דו דא האט פֿר לעשט דו פֿײארלײן דו דא האט פֿר ברענט דו שטעקלײן דו דא האט גישלאגין דו הינטלײן דו דא האט גביסן דו קעצלײן דו דא האט גיגעשין דו ציקלײן דא האט גיקױפֿט מײן פֿעטרלײן אום צװײא פפענינג אײן ציקלײן אײן ציקלײן׃
A butcher came and slaughtered the ox that drank the water that put out the fire that burned the stick that bit the dog that bit the cat that ate the goat that my father bought for two zuzim. One little goat, one little goat.

וְאָתָא מַלְאַךְ־הַמָּ֫וֶת וְשָׁחַט לְשׁוֹחֵט, דְּשָׁחַט לְתוֹרָא, דְּשָׁתָא לְמַיָּא, דְּכָבָה לְנוּרָא, דְּשָׂרַף לְחֻטְרָא, דְּהִכָּה לְכַלְבָּא, דְּנָשַׁךְ לְשֻׁנְרָא, דְּאָכְלָה לְגַדְיָא, דְּזַבִּן אַבָּא בִּתְרֵי זוּזֵי, חַד גַּדְיָא, חַד גַּדְיָא.

דא קאם דער מלאך המות אונ׳ שעכט דען שוחט דער דא האט גישעכט דען אקסין דער דא האט גיטרונקן דש װאשרלײן דו דא האט פֿר לעשט דו פֿײארלײן דו דא האט פֿר ברענט דו שטעקלײן דו דא האט גישלאגין דו הינטלײן דו דא האט גביסן דו קעצלײן דו דא האט גיגעשין דו ציקלײן דא האט גיקױפֿט מײן פֿעטרלײן אום צװײא פפענינג אײן ציקלײן אײן ציקלײן׃
The Angel of Death came and slaughtered the shoḥet who slaughtered the ox that drank the water that put out the fire that burned the stick that bit the dog that bit the cat that ate the goat that my father bought for two zuzim. One little goat, one little goat.

וְאָתָא הַקָּדוֹשׁ־בָּרוּךְ־הוּא וְשָׁחַט לְמַלְאַךְ־הַמָּ֫וֶת וְשָׁחַט לְשׁוֹחֵט, דְּשָׁחַט לְתוֹרָא, דְּשָׁתָא לְמַיָּא, דְּכָבָה לְנוּרָא, דְּשָׂרַף לְחֻטְרָא, דְּהִכָּה לְכַלְבָּא, דְּנָשַׁךְ לְשֻׁנְרָא, דְּאָכְלָה לְגַדְיָא, דְּזַבִּן אַבָּא בִּתְרֵי זוּזֵי, חַד גַּדְיָא, חַד גַּדְיָא.

דא קאם אונזר ליבר הער גאט אונ׳ שעכט דען מלאך המות דער דא האט גישעכט דען שוחט דער דא האט גישעכט דען אקסין דער דא האט גיטרונקן דש װאשרלײן דו דא האט פֿר לעשט דו פֿײארלײן דו דא האט פֿר ברענט דו שטעקלײן דו דא האט גישלאגין דו הינטלײן דו דא האט גביסן דו קעצלײן דו דא האט גיגעשין דו ציקלײן דא האט גיקױפֿט מײן פֿעטרלײן אום צװײא פפענינג אײן ציקלײן אײן ציקלײן׃
Then the blessed Holy One came and slaughtered the Angel of Death who slaughtered the shoḥet who slaughtered the ox that drank the water that put out the fire that burned the stick that bit the dog that bit the cat that ate the goat that my father bought for two zuzim. One little goat, one little goat.

Sources

Haggadah from Prague, from the year 1526 (National Library of Israel)

Prague Haggadah (1590)

Ḥad Gadya here is sung by Moishe Oysher with the Abraham Nadel Chorus (circa 1955?), in Aramaic and Hebrew. This stop-motion animation was created by Nina Paley (animator, director) with the help of Theodore Gray (stitchcoder, embroiderer) and Nick Mann (lights, camera). This short film is part of a larger project, Seder Masochism, Nina’s animated retelling of the story of the exodus. Over on vimeo, Nina Paley writes:

Our most ridiculously labor-intensive animation ever! The traditional Passover folk song rendered in embroidermation by Nina Paley and Theodore Gray.
These very same embroidered matzoh covers are available for purchase here: palegraylabs.com/chad-gadya/

Notes   [ + ]

1. Isaiah 11:6-9
2. The Jewish Encyclopedia (1906, NY) vol. 8 page 190 s.v. “Had Gadya” calls it German.

1 comment to סדר לפסח: חד גדיא | Ḥad Gadya (Prague Haggadah, ca. 1526 CE)

  • The medieval Yiddish lyrics included with the original publication of the Ḥad Gadya, transliterated (romanized):

    Ein tsikleyn, eyn tsikleyn, do hat gikoyft meyn fetrleyn,
    um tsvey pfening, eyn tsikleyn, eyn tsikleyn.

    Da komt di ketsleyn un esht do tsikleyn
    do da hat gikoyft meyn fetrleyn, um tsvey pfening, …

    Da kam do hintleyn, un beysht do ketsleyn,
    do da hat gigeshin do tsikleyn,
    do da hat gikoyft meyn fetrleyn, um tsvey pfening, …

    Da kam do shtekleyn, un shlagt do hintleyn,
    do da hat gbishn do ketsleyn,
    do da hat gigeshn do tsikleyn,
    do da hat gikoyft meyn fetrleyn, um tsvey pfening, …

    Da kam do fayrleyn un far brent do shtekleyn,
    do hat gishlagin do hintleyn,
    do da hat gbishn do ketsleyn,
    do da hat gigeshn do tsikleyn,
    do da hat gikoyft meyn fetrleyn, um tsvey pfening, …

    Da kam do washrleyn, un far lesht dash fayrleyn,
    dash da hat far brent do shtekleyn,
    do da hat gishlagn do hintleyn,
    do da hat gbishn do ketsleyn,
    do da hat gigeshn do tsikleyn,
    do da hat gikoyft meyn fetrleyn, um tsvey pfening, …

    Da kom der oks un trinkt dash washrleyn,
    do da hat far lesht do fayrleyn,
    do da hat par brent do shtekleyn,
    do da hat gishlagn do hintleyn,
    do da hat gbishn do ketsleyn,
    do da hat gigeshn do tsikleyn,
    do da hat gikoyft meyn fetrleyn, um tsvey pfening, …

    Da kom der שוחט un shekht den oksin,
    der da hat gitrunkn dash washrleyn,
    do da hat far lesht do fayrleyn,
    do da hat far brent do shtekleyn,
    do da hat gishlagn do hintleyn,
    do da hat gbishn do ketsleyn,
    do da hat gigeshn do tsikleyn,
    do da hat gikoyft meyn fetrleyn, um tsvey pfening, …

    Da kom der מלאך המות un shekht den שוחד,
    der da hat gishekht den oksin,
    der da hat gitrunkn do washrleyn,
    do da hat far lesht dash fayrleyn,
    do da hat far brent do shtekleyn,
    do da hat gishlagn do hintleyn,
    do da hat gbishn do ketsleyn,
    do da hat gigeshn do tsikleyn,
    do da hat gikoyft meyn fetrleyn, um tsvey pfening, …

    הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא
    Da kom unzr libr her got un shekht den מלאך המות,
    der da hat gishekht den שוחט,
    der da hat gishekht den oksin,
    der da hat gitrunkn dash washrleyn,
    do da hat far lesht do fayrleyn,
    do da hat far brent do shtekleyn,
    do da hat gishlagn do hintleyn,
    do da hat gbishn do ketsleyn,
    do da hat gigeshn do tsikleyn,
    do da hat gikoyft meyn fetrleyn, um tsvey pfening,
    eyn tsikleyn, eyn tsikleyn.

Comments, Corrections, and Queries


בסיעתא דארעא