![the Open Siddur Project [logo]](https://opensiddur.org/wp-content/uploads/2018/09/Open-Siddur-Project-Logo-2016.svg){kind=logo}
A number of years ago, an article was published claiming “fantasy” to be a genre of literature foreign to Jewish sensibilities.[1] Find Michael Winegrad’s provocative essay, “Why There Is No Jewish Narnia,” in The Jewish Review of Books, Spring 2010. Other commentary followed, such as “The Difference Between Fantasy and Sci-Fi” by D.G. Meyers, in Commentary (8 November 2011). The entire tired argument rests on a premise that appeals to one narrow understanding of science-fiction as a genre in contradistinction to fantasy — the claim that “true sci-fi” is rooted in the physical laws of our material world, projecting advances in technology and scientific understanding onto a future stage. There is a nelogism for such a reactionary nudnik — “fanboy.” –A.N. Varady This is nonsense. (Any perusal of Joachim Neugroshel’s anthology of Yiddish fantasy tales, Yene Velt (1976), will suffice to educate those unfamiliar.) Tales of wonder-working interventions are core to Jewish storytelling, relayed in the TaNaKh and parabiblical deuterocanonical Second Temple period stories, embellished in rabbinic midrash aggadah, and carried forward into the medieval and early modern period. Joseph Dan made a study of a number of tales he traced back to the 13th century that developed into the form provided below, albeit with the names of different protagonists.[2] Find בקורות ופרשנות: כתב־עת לספרות, לשון, היסתטיקה (Criticism and Interpretation: Journal for Literature, Linguistics, History and Aesthetics), no. 9-10, (Ramat Gan: Bar Ilan, October 1976), pp. 197-213. –A.N. Varady Important legendary motifs are introduced that I wish were as familiar to the learned and unlearned as Maimonides’ Guide for the Perplexed and the The Four Questions of the Haggadah recited by the youngest on the first night of Pesaḥ. The following tale will introduce its readers to villainous sorcerers, magical Jews, the impassable River Sambatyon, the powerful ruddy Jews who live beyond its banks, the Leviathan and the Ox of the Pit, among other wonders. As a frame tale for the remarkable piyyut, Aqdamut Milin, we share this variation of the tale as it enlivened the landscape and lore of the Jewish imagination for Jews in the late 17th century.
| Source (Yiddish) | Translation (English) |
|---|---|
אײן שין װאונדרליך מעשה |
A Nice Wonderful Story [1a][3] These page numbers are from the Fürth 1694 edition. |
דו גװיש גשעהן איז פון אײן גליק ראד פון אײן מינך פון עכּ״ום אונ׳ פון אײן רוטן יודן אונ׳ װארום מיר אקדמות זאגן, איצונד אין אונזר טאגן, אױך האט עז טאן בּיטן איטלכן בּזונדר, אײן שטים קאם פון הימל מיט גרושי װאונדר, דו מן האט אױז גזאגט אונ׳ שפראך ישראל זײט בּרײט, אונ׳ זײט אנטפנגן אױף אײך מיט פרײד, אז דיא תּורה דיא איז בּײא אײך אײן אײד, אן ערשטן טאג פון שבועות, זאלט איר זאגן אקדמות, אזו װארן זיא עש אנטפנגן אױף זיך מיט פרײדן, אונ׳ די זאך איז בּיז דיזם. טאג גבּליבּן אונ׳ מיט דיזי װירדקײט װערט גאט ית׳ גדענקן זײן זיכרהײט, אונ׳ װערט אונש אונזרן ליבּן משיח בּלד שיקן אמן. |
This certainly happened. About a wheel of fortune, about a gentile monk, and about a Red Jew,[4] In Yiddish, רוטן יודן (rutn yudn), a ‘red’ or ‘ruddy’ Jew. For more on this fascinating trope among Jews and Christians, find Dr. Rebekka Voß’s Sons of Saviors: Red Jews in Yiddish Culture (Penn: 2023). –A.N. Varady and why we recite Aḳdamut, now in the present. Also, each one prayed separately. A voice came from Heaven with great wonders, that revealed and said: Israel be prepared, and receive upon yourself with joy, when the Torah is a witness for you, on the first day of Shavuot, you should recite Aḳdamut. Thus, they accepted it upon themselves with joy. This thing has remained with us until this day, and with this worthiness, God blessed be He, will remember His assurance, and will soon send us our Messiah, amen. |
נדפס פּה קק פירדא בּשנת תּנד לפּק בּבּית הקצין האלף ומנהג הקהילה והמדינה כּהר״ר צבי הירש בּן הר״ר יוסף לױ וצ״ל. |
Printed in the Holy Community of Fürth in the year 454 [1694], in the small counting. In the house of the noble leader of the community and province, Rabbi Ẓvi Hirsch ben R. Joseph Ẓvi, may the memory of the righteous be for a blessing. |
[1b] אמר ער זאגט רבּי מאיר חזן פון דיא טײטשן. אים יאר דאז מן צילט הונדרט אונ׳ אײן אונ׳ זעכציג דא װאר אײן גרוש פר טומלונג אונ׳ און גליק, האט גאט ית׳ אין דיא װעלט גשיקט אין טעגן אײנש קײזר אונ׳ קיניג פון פיל לנד׃ טײטש לנד, װעלש לנד, פּולין לנד, פּיהמיר לנד, רײסן לגה, אונגרין לנד, דאז מײנשט טײל פון דיא טירקײא. דער זעלבּיג קיניג היש מארטין דילאנץ דו אין זײן צײטן דאז גליק ראד גמאכט װאר אונ׳ אױך װידר פר שטערט װאז אז איך אײיך װיל לאזן װישן דאז אנפאנג פון דיזי זך אונ׳ דאש אױש גאנג. |
[1b] Rabbi Meir, the ḥazzan[5] a term commonly used to refer to a precentor/cantor, but also synonymous with a shaliaḥ tsibbur, lit. “communal representative,” referred to in the acronym ש״ץ (shatz), as found with Rebbi Meir, shatz. The reference to Rebbe Meir as a ḥazzan likely reinforces his connection to the recital of the piyyut ascribed to him, the Aqdamut read after the first verse of the Decalogue. –A.N. Varady of the Germans, said: In the year that one counts one hundred and sixty-one,[6] This is equivalent to 1401 C.E. The manuscript has the date, 121 which is 1361. there was a great disruption and misfortune. God, blessed be He, sent into the world, in the days of an emperor and king of many lands: Germany, Italy, Poland, Bohemia, Belarus, and Hungary, the majority of Turkey. This king was called Martin De Lanz. The wheel of fortune was made,[7] The author of this tale imagines the popular motif of the medieval “wheel of fortune” (drawn from even earlier sources), to have been realized as a technological marvel rather than as a metaphor for astrological processes in the distribution of sub-lunar fortune. The suggestion of the exitence of such a mechanism echoes the inventions of Avraham Abulafia, Ramon Lull, and others from the 13th and 14th centuries, again not terribly distant from the posited age of the tale as recorded. Find note above. –A.N. Varady and again destroyed, in his time. I will inform you about the matter, from the beginning until its conclusion. |
עז װאר אין זײן צײטן אײן גרוש צײבּרײא אױף דער ערדן בּיו זיא אל צו הײפּף קעמן אונ׳ לױשפּרר דער שדים אונ׳ איר רײמיר אונ׳ מכטן דארך אײן גרוש צײבּירײא אײן ראד. דאו היש מן דאז גליק ראד דאז װער דא גליק האט דער קאנט דרױש לערנן דארך די שדים װאז קונשט דאז ער בּגערט אבּר לון דיז שד װאז. עז זאלטן זיך אירר צעהן דרױף זעצן אונ׳ אײן פון דיא צעהן װאלט ער פר זיך זעלבּשט נעמן אונ׳ מיט אים שפּילט ער נאך זײנם לושט אונ׳ בּגער דיא אנדרן נײנן לערנט ער װאו זיא בּגערטן זא װארדן דער שוליר אונ׳ קונשט אין דיא װעלט בּיז דאז צו דעם לעצטן אײן יוד בּגערט צו לערנן אונ׳ צו זיצן אין דאז קונשט ראד מיט אנדרי נײנן דען זאך דער דאזיג גזעל דאז דער טײביל קאם אונ׳ װאלט זיך אײן אױז קלױבּן פון דיא צעהן אונ׳ גינג הרום אין דאז גליק ראד בּיז דעם יודן װאז צװײבלן אונ׳ גדוכט װאז טוא איך דוא װיל איך מיך דען גערן דעם טײבל אין דיא מכט געבּן אונ׳ דיא װעלט אונ׳ יעני װעלט פר לירן. בּיז דו ער פר אנגשט אן הובּ קריאת שמע צו לײאנן אונ׳ דאש קאן דער טײביל ניט צו הערן אונ׳ אים צארין ער דאש ראד צו בּראך אונ דער שלוג דיא נײן גױם אזו װאר נון גמערט קונשט אונ׳ צײבּירײא אין דיא ועלט, אונ׳ מעכטן [!] פר זיך זעלבּשט שלעסיר אונ׳ קלוסטר אונ׳ זאשן דינן. דען זיא מוזטן פארכט האבּן פר דעם קיניג לײכט גראט איר קונשט ניט אודר ער ליש זיא אים שלאף טיטן. |
There was a great enchantment over the earth until it all came together, and the whisperers of the demons and their rhymesters made a wheel with their great sorcery. This was called the wheel of fortune. Whoever has the luck, can learn from the demons whatever art he desires. However, he must give something to the demon. Ten people should sit on it, and one of the ten will be taken by [the demon] and he plays with him as he wants and desires and teaches the other nine what they want. In this way there were many apprentices and sorcery in the world. In the end, a Jew wanted to learn and sit on the sorcery wheel with nine others. This apprentice saw that the devil was coming and wanted to choose one of the ten. The wheel of fortune went around until the Jew was uncertain and thought: What am I doing? Do I want to give myself into the power of the devil, and lose the World to Come? Finally, out of anxiety, he began to recite the Shema. The devil could not listen to this and out of anger, he broke the wheel and killed the nine non-Jews. Thus, sorcery and magic were increased in the world. They made castles and cloisters for themselves and dwelled there. They feared the king who did not favor sorcery. Otherwise, he would have killed them in their sleep. |
דא רינגירטן זיא יענש מאל אין דיא װעלט דאז מן ניט װאושט װער עז װאר, זיא מכטן צו זיך בּרענגן אלי שונשטי װײבּר אונ׳ מײדן דו זיא װאושטן, אונ׳ עטליכי מאכטן זיך גלײך אז מיט לנגי קוטן [a2] אונ׳ דיא גרישטן צײבּרײא דיא דוא װארן. |
They ruled in the world at that time, but it was not known who they were. They caused all the most beautiful women and maidens that they knew to come to them. Some of them dressed in long cassocks, [2a], and they were the greatest magicians. |
אין דער זעלבּיגן צײטן קאם אײן מינך פון עכּו״ם, דער האט זיך גערן אן דיא יודן גראכן, אונ׳ װען ער נײארט אײן יודן זאך זא קאנט ער פר אים ניט לעבּן. װען ער אין נײארט אן רירן טוט װאו אן זײן שטירן. אודר ער גאבּ אים אײן שלאק. אודר אװ אײן שנעל. זא גינג ער נײארט הײם אין זײנם הױז. אונ׳ ליגט זיך אונ׳ שטארבּ. אזו טיטט ער דרײסיג טױזנט אונ׳ אכט הונדרט אונ׳ זעכציג. בּיז דאש דיא חכמים צו הױף װארן גין אונ׳ זאגטן מיר מוזן דאך אלי שטערבּן פון דיזן מינך װעגין. אונ׳ װארן זיך אזו בּיראטן אונ׳ גינגן קלאגן עש דעם קײזר. |
At that time, a gentile monk came, who desired to avenge himself on the Jews. If he saw a Jew, he would not remain alive. If he only touched him on his forehead, or hit him, or flicked him, he would get as far as his house, lay down and die. He killed thirty thousand eight hundred and sixty in this way, until the sages went and said: We will all die because of this monk, and they agreed and went to complain to the emperor.[8] The main antagonist in the tale appears to be a personification of the Black Death (1346-1353). (Although this story is not historical, the date, 1361, is very close to the period of the Black Death.) That tragedy may here be conflated with the memory of the massacres of the Crusades (1095-1291), and the persistent religious violence and repression that spread under medieval European Christendom into the early modern period (and afterward). –A.N. Varady |
דען שיקט דער קײזר גלײך נאך דעם מינכן. זוא קאם ער צו גין פר דעם קײזר. אונ׳ שפראך הוך גבּורן אידלר קײזר אונ׳ קיניג. װאז אישט אײערן גגאד. דאו איר פון מיר בּגערן טוט. דא שפראך ער דיא יודן קלאגן דײנר װיא דוא אזו גאר מורטליך פיל פון זיא האשט גטיט. זא שפּראך ער ואז זײן דיא יודן, זא שפּראך דער קיניג זיא שטענן הינטר דיר, זוא װענט. ער זיך אום אונ׳ זאך זיא אונ׳ זאגט צו זיא װאז טוא איך אײך. ריר איך אײך דען ניט מער אז אזו אן. אונ׳ רירט אירר דרײא אן פון זיא. אונ׳ צוך אין אירן קרפט אױש אונ׳ גינגן נײארט הײם אונ׳ שטארבּן. זא שריאן זיא צו דעם קיניג זײן מיר דיר שולדיג צו טיטן. זא לאז אונש טיטן דארך דײן רעכט. אונ׳ ניט דארך דיזן מינך. דען זיא פארכטן זיך דאז דער קיניג ניט צו האלטן װערט מיט דיזן מינך דער װײל דאז ער זיא אום בּראכט פור דעם קיניג אונ׳ גידאכטן ער װערט אונז אלי הינן פר דען קיניג אום בּרענגן. |
The emperor immediately sent for the monk. He came before the emperor and said: High born, noble emperor and king. What is your graciousness that you desire from me? He said: The Jews are complaining about you that you have murderously killed many of them. He responded: What are the Jews? The king said: They are standing behind you. He turned around and saw them, and he said: What do I do to you? I only touch you, no more than this. He touched three of them, and sapped their strength, and they went home and died. They cried out to the king: If we are guilty of the death penalty, let us be put to death according to your laws, and not by this monk. They feared that the king would not restrain the monk, since he had killed them in the presence of the king. They thought: He would kill all of us in the presence of the king. |
זוא שפּראך דער קיניג צו דעם מינכן זיך בּײא הולדא מײנר קרון. מך מיר דיא דרײא יודן װידר גזונד. אונ טוא מיר קײנם ניקש מער. בּישטו דען אנדרשט גהולדיג אונ׳ גיפאלגיט מײנם גבּאט. זא ענפרט דער מינך איך בּין גערן אין דײן גבּאטן צו פרידן אונ׳ װיל זיא װידר לעבּן מכן אונ׳ אין קײנם ניקש מין טאן. איז אך דאז זיא מיר אײן יוד אין אײן יאר צו שטעלן טואן דער מיט מיר קונשטן מאכן. איז דען ניט זא דער שלאג איך זיא אונ׳ קײנם לאז איך איבּר בּלײבּן. װיך טוא עז ניט פון װעגן מײנר ער. נײארט אום װעגן אײן [b2] פײנטשפט האבּ איך צו זיא גאר פר לנגי צײט. פון װעגן אונזרן קליג ראט, איז דאז זיא זיך בּװילגן צו דיױ זך. זא װיל איך גבּאט דײן גנאדן הלטן. איז עז דען ניט זא װיל איך זיא אלי טיטן. זאלט איך לײכט אך גטיט װערן. |
The king said to the monk: By the graciousness of my crown, restore these three Jews to health, and do not do this to anyone anymore. Are you then not gracious and follow my commands? The monk responded: I am happy to follow your commands and will restore them to life, and not harm anyone anymore. Also this, in one year they should provide a representative who will engage with me in a contest of magical arts. If not, I will kill them all and not leave one of them alive. I do not do this for my honor, but because of a [2b] hatred that I have for them for a very long time, because of our wheel of fortune. If they consent to this thing, I will keep the command of your grace. If they do not do this, I will kill them all, even if I am killed myself. |
זא זאגט דער קיניג ער זאלט אבּ טרעטן. זא טרעטט ער אבּ פון פאלש דז קיניג. דען רופט דער קיניג דיא יודן אונ׳ שפּראך ליבּי לײט װאז קאן איך אים דרױף ענטפרן קונט איר דאז בּנוגן זא װיל איך אים דאז זאגן. זא װערט ער דער הארין בּיו דאז יאר הרום קומט. דען אזו בּלד ענטפרטן דיא יודן מיט פארכט אונ׳ ציטרניס מיר װעלן נײארט אײן יאר ציל האבּן. דען זיא געדאכטן פיל לײכט װערט ער דען טוט דאש יאר אײן נעמן. אונ׳ דא ארױף װעלן מיר פסטן אונ׳ תּשובה טאן. דא ליס ער רופן דען. מינכן אונ׳ זאגט זיא װעלן אים אין אײנם יאר אײן שטעלן דער מיס דיר קונשטן קאן נײארט דוא זאלשט שװערן דז דוא ניט װילשט פר דיא צײט אן זיא בּרעכן אזו שװער ער. אונ׳ זיא שײידטן זיך דען קאמן דיא יודן הײם אונ׳ װארן פסטן מיט תּשובה תּפילה צדקה. אונ׳ אײן זק פון ערד װארן זיא אן קלײדן פון קלײן בּיז צו גרוש. אונ׳ שיקטן אױז אזו װײט דיא יודן דאש זיא זאלטן פר זיא בּיטן. און אױף דען מינכן טוט דער אונז אל בּגערס צו טיטן. אװ װארן זיא פסטן אײן גאנץ מאניט מיט תּשובה תּפלה. צדקה. אזו װײט או עז דיא יודין װאושטן. |
The king told him that he should leave. He left the king’s palace. The king then called the Jews and said: Dear people, what can I respond to this? Can you be satisfied with this? I will tell him this. In this way he will listen until a year from now. The Jews immediately answered with fear and trembling. We will have one year. Then they thought: Perhaps he will die in the coming year. We will fast and repent for this. He had the monk called and said: They will arrange in one year to have a magical contest with you, but you must swear that you will not attack them before the appointed time. He swore this. The Jews went on their way home, and fasted, with repentance, prayer and charity. Each one from adult to child wore sacks of earth. They also sent out to all the Jews that they should pray for them, and regarding what the monk wanted to do to kill them. They fasted in this way for a whole month with repentance, prayer, and charity. As far as the Jews knew about it. |
אװ ואר אײן לעונר אין זײנם לערנן לאמיר אונ׳ װאר איבּר זײן לערנן אנטשלופן. אזו אנטרײמיט אים אונ׳ זונשט אנדרי מער. װא אײן גרושי פינשטרניס קעם אין דיא װעלט. אונ׳ דער עולם טרײבּט אײן גרושן צער דריבּר. אונ׳ דער נאך צו בּראך אײן ליכטן שטערן דארך די פינשטרניס. אונ׳ דער עוָלם װאר זער דער פרײד דריבּר. אונ׳ דער נאך קאם אײן גרושר בּער. אונ׳ אײן קלײן ציקלײן. אונ׳ שלאגטן זיך מיט אננדר. אונ׳ דאש ציקלײן װאר דען בּערן ממית. אײן זוא טרױמט דען לערנר אין דער שטאט. אונ׳ איבּראל אים לנד דעם חסידים מנן. אונ׳ זאגט צו זיא דער איבּר דיא טרײם גזעצט איז. איר ליבּי קינדר איר זײט בּיטן אום זונשט אױף טוט דאז מינכן. ער שטירבּט דאז יאר [a3] גיט. אבּר בּלד נאך דעם יאר װערט ער שטערבּן. דרום זעכט בּצײטן אײן גוטן ראט קיגן אים. דען גאט װיל אים זײן בּושקײט ניט װערן. דער װיל דאז איער זינד זײן אזו גאר גרוש קיגן אים. איז אבּר דאז איר אזו פרום בּלײבּט דאז איר האט אן גיהובּן. אונ׳ טרעטט פון אים ניט אבּ. זוא װערט איר פון גאט יתב׳ דער זײני אן רופר זײן ניט פר לאזין טוט. אזו איר אך װערט פון אים גהאלפין װערדין. דען ער שיקט נאך אײנם דער קונשטיר איז. אונ׳ דער בּשװערן איז דער ענגיל. אונ׳ ניט מיט כּשופים. אזו קאן קײנר בּשטין פון פר אים. דרום זעכט איר אײער בּעשט. |
A scholar was in his study and fell asleep in the middle of his studies. He had a dream, and others also dreamed this, about how a great darkness came into the world, and the world was in great distress over this. Afterwards, a bright star broke through the darkness, and the world rejoiced greatly over this. Afterwards, a great bear and a small kid came, and they battled with each other. The kid killed the bear. The scholar dreamed this in the city, and also the pious men all over the land. The one appointed over dreams came and said to them: You dear children, you have prayed in vain for the death of the monk. He will not die this year. [3a] However, he will die shortly after this year. Therefore, find a good solution against him in a timely manner. God does not want his evil to happen. This is because your sins against Him are very great. However, since you began to be so pious you will not be abandoned by God, who does not abandon those who call upon Him. You will also be helped by Him. He is sending someone who is also a magician. He can adjure the angels, and not with sorcery. Thus, nobody can withstand him; therefore, search your best. |
דא דיא מנן װארן אנטװאכין פון איר שלױף [!] אונ׳ גדוכטין ליבּר הער װאז מאג דאז גזײן. אונ׳ װאז מאג דיזם טרײם בּטײטן. בּיז דאש זיא שלופן דיא אנדר נכט אבּר איבּר אירי ספרים זוא קאם אים אבּר דיזים טרײם פיר. דא גדאכטן זיא זיך װאז מאג דאז מײנן אונ׳ װאלטן די מיטר נכט ניט שלופין. דען זיא גדאכטן זיך פיל לײכט װיל אונש גאט לאזין װישן אונ׳ צו בּװארנן אונזר לײבּ פון הנט דיזם מינך. אז ער האט גטאן גוטין צײכין צו אונזרי עלטרן. אזו זאל ער אונש אױך װײזן אונ׳ טעטן תּפלה. אונ׳ שפּראכן װען איך דאז אױז זאגן װער אזו װערן עז טױזנט פר אײן טרײם האלטן דרױם אױך איז דאז דו ליבּר גאט װילשט מיר אײן װאונדר װײזן אזו זאגט איטלכיר זוא װײז עז מיר אין צײט דאז װאכין. דרום דאש מיר עש מוגן זאגן אונזרן ליבּן בּרודר. אוכּ מיר אײן הילף מכטן גפינדן דרױף. אזו דער בּרמיט זיך גאט אונ׳ דער זעלבּיג דער איבּר דיא טרױם איז אונ׳ קאם צו זיא װאכדיג אונ׳ זאגט אין אזו איז דער בּשײד פון טרױם. דיא פינשטרניס איז דער מינך מכט כּל ישראל פינשטר. אונ׳ דער שטערן בּטײט װערט ליכט װידר װערן װערט װידר גהאלפן װערן. דאז ציקלײן איז אײן קלײנר יוד װערט ענק העלפן. אונ׳ דער בּער איו דער גרושר מינך הער װערט אום קומן. |
The men were awakened from their sleep and thought: Dear Lord, what might this have been, and what does this dream mean? They fell asleep over their books the next night, and they had the same dream again. They thought to themselves: What might this mean, and they did not want to sleep in the middle of the night. They thought to themselves: Perhaps God will inform us and protect us from this monk? He has given good signs to our ancestors, and He should also show us, and they prayed. They said: If I were to reveal this, a thousand would consider it a dream. Therefore, dear God, if You want to show me a wondrous sign. Each one of them said: Show it to me when I am awake, so that we can tell it to our dear brothers, so that we might find a remedy for this. God had compassion on them, and the one dream was about, came to them awake and said: This is the explanation of the dream. The darkness is the monk who makes it dark for all of Israel. The star means that it will again become light, and they will be helped. The kid is a small Jew who will help you, and the bear is the great monk who will be killed. |
אונ׳ אזו בּאלד שרײבּן זיא בּריב אײנר דעם אנדרן דער דא איבּר דיא טרײם גיזצעט [!] איז דער האט איטלכים אזו גזאגט איך האבּ דײנם גזעלן אױך לאשן װישן דער דא זיצט אין יענר שטאט. אזו זאגטן זיא איטלכר אין זײנר שטאט. אונ׳ בּראכטן צו [a3] בּציגניש דער דא זיצט איבּר טױזינט מײל. דער שרײבּט בּאלד אונ׳ שיקט גוטי בּאטן. |
They immediately wrote letters to each other and discussed the dream. Each one said the following: I have also notified your colleagues who dwell in other cities. Each one told everyone in their city and brought it [3a] to the attention of the one who lived over a thousand miles away. He wrote immediately and sent messengers. |
דא מערקטין אל דיא יודן דאש דיא זאך מוזט װאר זײן. אזו שטעלן זיך אלי צו האף חסידים אונ׳ מנן פון רוט אונ׳ קײנר װאושט װער דא קאנט בשטין מיט דען מינכן אונ׳ זיא גפאנדן קײן. |
All the Jews noted that this must be true. All the pietists and important people assembled, but nobody knew who would be able to withstand the monk and they did not find anyone. |
אזו װאר אײנר אונטר זיא דער שפּראך ליבּי בּרידר די װיל אונש יוא גאט יתבּרך גװארניט האט פון דעם טוט. מיר זאלן זיך אײנן אכטן אײן קונשטיר מאן. נון פינדט מיר קײנין ניט עז מוז יוא אײנר זײן דיא װיל ער אונש האט גהײשן אײנן אכטין. זוא זײט פרום מיר װעלן דרױף זײן בּיטן אובּ ער אונש ליש צו װישן װער דער זעלבּיג קונשטר מאן איז אונ׳ ואװ ער איז. אונ ואװ זײן זיצן איז. |
There was someone among them who spoke up: Dear brothers, since God, blessed be He, has warned us about this death, we should consider a magician. Since we do not find one among us, there must be one, since He told us to consider one. Thus, be pious and we will pray that He might let us know who this magician is, where he is, and where he lives. |
אזױ בּלד װארן זיא אלי הלטן צו רוט דיז חכם אונ׳ טעטן. תּשובה. תּפלה. צדקה. בּיז דאז זיך איבּר פיגט אײן נאכט. זוא קאם ער צו אין אלי אז ער פאר קומן איז. אונ׳ ליש זיא װישן אז איר ליבּי קינדר איר פינד קײנם אין דיזם לאנד. אונ׳ ניט אין לאנד פון ישראל. דען נײארט איר מושט ציהן איבּר דעם בּאך סמבּטיון. דאז װיאטידיג מער דאז אײן גאנצי װאך ניט רואט. אז דען נײארט אם שבּת. דער דא װעלט אין דער װאכן איבּר פארן עז זיא אײן יהודא. אודר אײן גױ. דער פר זינקט. דען װארום עז טוט שטײניר אױף װערפין פון זײנם גרונד גען פאר אונ׳ צו בּריכט דיא שיף. אונ׳ אלי דינג עז לײט ניקש. דא מושט איר אײנם הולין פון דיא שבטים דיא דא זײן פר טריבּן װארן הין. דיא זײן בּעלי שימות דיא װערן אײך קומן צו הילף. וערט דיא גזירה אײן ענד האבּן. זיא זײן גהײשין. בּני מושיעים. אז דער פּסוק זאגט. ועלו מושיעים בּהר ציון. דאז מײנט זיא װערן קומן דיא רוטי יודן אונ׳ װערין העלפין אונו אין ציון. אונ׳ צו ריכטן גוג מגוג. דען זיא קאנן ניט איבּר פארן דען בּאך סמבּטיון. דער נאך װערט זיא גאט װיזן אײן װעג דאז זיא װערן גין אױף דער טריקניס. דא בּאטן זיא דען טרײם מן דיא װיל אונש יוא גאט װיל העלפן מיט אײן רוטן יודן. װארום מאכט ער אין ניט קומען. אונ׳ דאש אונש אײן גרוש צײכן גשיכט. [a4] אונ׳ דרפין ניט פון זײנט [װעגן] מחלל שבּת זײן. אזו ענטפרט אין דער בעל החלום עז איז װאר איר רעט רעכט. אבּר איר זײט ניט װירדיג דאז אײך אײן צײכן זאלט גשעהן. אונ׳ זיך זאלט פאר ענדירן זיטן פון דיזי װעלט פון אײערי װעגן. דאש ער אין זאל מכן פליהן הער. אײך אישט אײער גבּירד צו זינדגן דער צו. זוא בּאטן זיא אין װידר װער װערט װעלן ציהן. אונ׳ װערט װעלן דאש לעבּן פר לירן. אונ׳ דער צו חלק לעולם הבּא. דרום דאז אין דיא רוטי יודין ריכטן װערן. אונ׳ ער װערט זיך זעלבּשט האבּן דרום גבּראכט דאז זיא אין פר שטײנין װערן. אונ׳ דער זיך זעלבּשט אום דען הלז טוט ברענגן גערין דעם איז שװער אײן צו קומן צו זײנם טײל. |
They all immediately followed the advice of this sage and repented, prayed, and gave charity, until one night, it came to all of them, that it happened and informed them: Know you dear children, you won’t find anyone in this land, and not in the land of Israel, but you must travel over the river Sambatyon. This wild river does not rest the whole week, except for the Sabbath. The one who wants to cross it during the week, whether a Jew or a gentile, they will drown, because it throws up stones from its bottom into the air and break the ship and everything in it. You must get someone from the tribes that were exiled over there. They are experts in divine names, who will come to your aid, and the evil decree will come to an end. They are called, Sons of the Redeemers,[9] Translated from בּני מושיעים (b’nei moshiïm) –A.N. Varady as the verse says, “For Redeemers shall march up on Mount Ẓíōn” (Obadiah 1:21). This means, the Red Jews will come and will help us in Ẓíōn, and to judge Gog and Magog. However, they cannot cross the river Sambatyon. Afterwards, God will show them a way that they will go over dry land. They asked the dream master, since God will help us with a Red Jew, why does he not cause him to come, and show us a great sign, [4a], and do not mean to transgress the Sabbath laws for his sake. The dream master responded: You are speaking correctly. However, you are not worthy that a sign should happen, and the customs of this world should be changed for your sake, that he should cause him to fly here. It is your birth [destiny] to sin because of it. They asked him again, who will want to travel and will lose his life, and his share in the world to come, so that the Red Jews will judge him, and he will have brought himself that they will stone him. He brings it upon himself, and it is difficult for him to come to his share [in Heaven]. |
זא זאגט דער טרײם מאן דא זעלבּג לאט בּזארגן דיא בּני מושיעים. װיא זיא װערן מאכן מיט אים זוא לאזט אירש גשעהן. אונ׳ ער טעט זיך אבּ פון זיא. אזו זאגט איטליכר דיזי ראט אין זײן שטט אװ זאגט דער איבּר טױזנט מײל. זא ואר עז אלז אזו גלײך פיגן זא שיקטן זיא נאך די בּעל עצות אונ׳ װאלטן אײן אױש קלױבּן דער דא ציהן זאלט. אזו װארן זיא אלי מסכּים אױף רבּי מאיר דער װאר אײן גרושר לערנר אונ׳ אײן בּידר מאן. אונ׳ האט גערן שטעץ דעם קהל גדינט לטובה. אונ׳ גאבּן אים מיט צערונג גינוג. אונ׳ דרײא פרומי קנעכט רבּנים. די מיט אים ציהן. |
The dream man said: Let the Sons of the Redeemers take care of how they will deal with what will happen. He went away from them. Each one repeated this the advice in his city and so it was repeated more than a thousand miles. When it was all heard, they sent for the advisors and wanted to choose one who would go there. They all agreed upon Rabbi Meir, who was a great scholar and ethical person. He had always served the community for good. They gave him sufficient food, and three pious servants, rabbis who would travel with him. |
אזו ציהן זיא אין גאטש נאמן אונ׳ גרײכטן אן בּאך סמבּטיון אן אײנם דינשטאג אכט טאג פר דער צײט דו דאז יאר פון דען מינכן אױז זאלט זײן. אונ׳ װארן װרטין בּיז שבּת אונ׳ זעצט זיך אױף דאו שיף אן שבּת. אונ׳ שפּראך צו זײני בּרידר ליבּן בּרידר װערט איר היא. וארום װעלן מיר אלי מחלל שבּת זײן עז איז גנוק מיט מיר דאז איך מחלל שבּת בּין. אונ׳ גװיש דאז זיא מיך װערן ריכטן אזו בּליבּן זיא דיבּרן [!]. אונ׳ ער צוך אלײן אונ׳ קאם אן שבּת צוא זיא. אונ׳ זאגט צו זיא ער האט בּריב פון דיא אנדרן אירי בּרידר ישראל אזו בּלד לישן זיא אין אין די תפיסה טאן. דרום דאז ער מחלל שבּת האט גװעזט. אבּר דא זיא דען בּריב לאזין אױף טאן פון דיא קױף לײט דיא דא וארן הנדלן. אבּר דא זיא פר נעמן װארן מינונג דאז בּריב. אונ׳ דיא גזירה דאז איר [4] בּרידר ישראל אזו לנג זאלטן גלות האבּן זא לאזן זיא אין אױש. אונ׳ זאגט צו אים דער אונס פר דרינגט דען שבּת. אונ׳ װארפין גורל אונטר זיך דער דא זאלט ארױש ציהן. דא גפיל דאש גורל אױף אײנש פון דיא רוטי יודן דאז היש דן. דז ואר אלט אונ׳ הינקדיג. |
Thus, they traveled in God’s name, and reached the river Sambatyon on a Tuesday, eight days before the years’ time of the monk would expire. They waited for the Sabbath and got into the boat on the Sabbath. He said to his brothers: Dear brothers, you wait here. Why should we all desecrate the Sabbath? It is enough that they will judge me. They remained there and he went alone to them on the Sabbath. He said to them: He had letters from the others, your Israelite brothers. They immediately put him into their prison, because he had certainly desecrated the Sabbath. However, they had the letter opened by the merchants with whom they traded. When they understood the meaning of the letter and the evil decree that their [4b] Israelite brethren had been under in exile, they let him out. They said to him: You have made the Sabbath urgent. They cast lots among themselves for the one who would travel away. The lot fell upon one of the Red Jews, whose name was Dan,[10] Likely a reference to the historical figure, Eldad ha-Dani, a 9th century Jewish merchant, traveler, and philologist. Though probably originally from South Arabia, he professed to be a citizen of an “independent Jewish state” in East Africa, inhabited by people claiming descent from the lost Tribes of Dan, Asher, Gad, and Naphtali. Eldad visited Babylonia, Kairouan, and Iberia, where he spread his accounts of the Ten Lost Tribes and halakhot which he claimed he had brought from his native country. –A.N. Varady (via his Wikipedia entry) who was old and limped. |
זא שפּראכן זיא צו אים אנפּיט הײם װאז דוא װילשט דײנם גזינד. אונ׳ דוא זאלשט ניט מין מחלל שבּת זײן אונ׳ בּלײבּ היא בּײא אונז אונ׳ לאז דײן װײבּ אײן פרומי אלמנה פר זיצן. דען דוא טארשט איר קײן בּריב שרײבּן נאך גט. אױך מוז דן זײן װײבּ אונ׳ קינד אױך אזו לאזין. זאלן מיר דען װערטן בּיז איבּר אכט טאג זא װערט דיא צײט איבּר גין. נעם איטלכר װידר אײן װײבּ אונ׳ לאז דיא אלמנות אזו שטין. מײנט דאז דיא ערשטן װײבּר זאלן פר זיצן. אלי װײל עש יוא גאט װיל עש אזו האבּן. |
They said to him: Impart what you want to [tell] your household. You will not desecrate the Sabbath again and will remain with us. Let your wife remain a pious widow, since you may not write her a letter or a divorce. Dan must also leave his wife and child in this way. If we would wait for another eight days, the time will have passed. Each one will take another wife and let the widows remain in this way. This means that the first wives will never remarry. So God wants it to be. |
זוא אנטבּאט רבּי מאיר שליח צבּור אײן הײמט אלש דאש אים עבּן װאר. אונ׳ אױך אז איך װער צום לעצטן שרײבּן. אונ׳ דאז רוט יודלן זעצט זיך אױף דעם שיף אונ׳ פארט איבּר דען בּאך סמבּטיון הריבּר אונ׳ פאנד דיא דרײא | יודין. דיא דער שראקן זער אונ׳ זיא פראגטין װאו רבּי מאיר װער. זוא זאגט עז אין דיא זאך אונ׳ דיא יודין דער שראקין זער אונ׳ שפּראכן װיא איז דאש מיגליך דאז דער קלײן לײם [!] הינקידיג מענדלײן זאל קענן בּשטין פר דעם גרושן מינכן אונ׳ עז איז הינקט װאז האט דאך רבּי מאיר אונז גטאן. װיא האט ער כּל ישראל אום איר לעבּן גבּראכט. |
So Rabbi Meir, the prayer leader of the community, imparted to his family everything that happened to him, as I will write shortly. The Red Jew seated himself in the ship and crossed to the other side of the river Sambatyon and found the three Jews. They were frightened and asked: Where was Rabbi Meir? He explained the whole matter to them. The Jews were frightened and said: How is it possible that this small, lame, limping little man will be able to withstand that great monk? What has Rabbi Meir done to us; how has he caused the deaths of all of Israel? |
אזו גינג דאז קלײן מענדלײן אים הינקן אונ׳ זיא גדוכטן זיא מושטן עז פירן אונ׳ װיזן דען װעג. זוא גינג עו פר אין אלן. אונ׳ קאם אין צװײא טאג און צװײא נאכט אױף דאז אורט. דען עז האט עפּיז מיט שימות גקונט נון עז װאר דער טאג אונ׳ דיא צײט דיא דא גצילט װאר אונ׳ דיא יודן װארן אים גרושן לײד אונ׳ װארן שרײאן רבּי מאיר. רבּי מאיר װאש האשטו אונש ארמי ידליך [!] גטאן. װיא האשטו דיך זעלבּשט אום גבּראכט אום אונזר װעגן. |
The small man walked with a limp, and they thought that they would have to lead him and show him the way. He went ahead of them and came in two days and two night to the place. He was able to do something with divine names and the day and the time they counted. The Jews were suffering greatly and cried out, Rabbi Meir. Rabbi Meir, what have you done to us poor Jews? How have you killed yourself for our sake? |
אזו װארן זיא שרײאן אונ׳ װײנן בּיז דאז זיא קאמן צום אורט דער בּװערונג. דיא דא זאלט זײן װען דער מינך האט גלאדין. דאש זיא מושטן זיך שטעלן אױף דעם זעלבּיגן טאג. זיא בּטריבּטן זיך דאש רבּי מאיר האט אין גשיקט דען הינקדיגן מאן אונ׳ דאז [a5] ער זעלבּשט ניט קומן װער. אױך װאושטן זיא נאך ניט װיא נאך אז עז װערט קענן גזײן דאש אײן זעלכיש מענדלײן װערט קענן בּשטין פר דעם מינכן דער אזו גרוש אונ׳ שטרק איז אונ׳ דער בשװערר דער טײביל איז מיט פיל צײבּרײא איז. |
They were shouting and crying until they came to the appointed place, which was where the monk had specified. This was supposed to happen on the same day. They were troubled that Rabbi Meir had sent them a small limping man, and that [5a] he could not come himself. They also did not yet know how it would be possible for such a small man would be able to withstand this monk, who was so large and strong, and he adjures the devil and is full of sorcery. |
אזו וארן זיא גטאן אין אײנם גרושין פּלץ אונ׳ בּײמיר װאקסין דינן. אונ׳ דיא יודן שטונדן דינן הרום אין דעם פּלץ. אונ׳ דיא אנדרן פעלקר אובּן אױף דעם גבּײא דאז זיא האבּן גמאכט אונ׳ אזו בּלד אז דיא יודן העטן פר לארן זא װעלט דער מינך אל דיא יודן האבּן גטיט. דער װײל עש װאר אזו פר בּונדן גיװארן פר דעם קײזר. נון שטעלט זיך דער מינך קיגן אים. אונ׳ שפּראך װאז טרײבּן דיא יודן גשפּאט אױז מיר װאז געבּן זיא מיר צו קונשטן אײן קלײן הינקדיג נידר מענדלײן דא דער שראקן זער כּל ישראל גרינגז הרום. אבּר דיא שלוחים דיא דא האבּן גזעהן דאז װאונדר דאז עז זיא האט אײן שטראס גפירט אײן זולכן קורצן דא שריאן זיא אין דעם פּלאץ דאר. דוא צײבּריר דוא האשט גװיש נאך ניט מארגן גזעהן. עז װערט דיר דיא װעלט נאך צו ענג מאכן. |
They were placed in a large square, and there were trees growing in it. The other nations were above them in a building that they had made. As soon as the Jews would lose, the monk would kill them all, since he had become so closely connected to the emperor. The monk stood next to the emperor and said: Why are the Jews mocking me? They give me a magical opponent who is a short, limping little man. The Jews all around became very frightened. However, the messengers had seen his wonders, how he had so shortened the road, and they shouted in the square: You sorcerer, you have not yet seen tomorrow. You will see that he will make the world too small to contain you. |
אזו פרישיטן זיך דיא יודן אײן װיניג פון װענין ריד דיא שלוחים. |
The Jews were calmed somewhat by the words of the messengers. |
נון הובּ דער מינך אן אונ׳ בּשװאור אל דיא טײביל דאש זיא אים זאלטן בּרענגן אײן גרושי שטעהילײן שטאנג ער מײנט ער װעלט דער מיט דאז קלײן יודלײן צו דרימר צו הױאן. ער נאם דיא שטעהילײן שטאנג עז העט זיא קאם אײן גאנץ הער קענין אױף היבּן. אונ׳ װאורף זיא מיט קרפט דער שידים אין דיא ערד דאז די ערד דריבּר צו שלוס, נון שריא ער צו דעם יודלײן ציך דוא זיא װידר הרױשיר. אונ׳ זונשט דער שלאגשטו אל דיא יודן: װען דו הושט מיך צורניג גמכט דאז איך מיך װיל איבּר קײנם דער בּארמן. עז איז גלײך או װען דוא זיא אל װערשט אום בּרענגן. נון אײלט בּאלד דאז הינקדיג מענדלײן דאז שפּראך צו אים מיט לישטן דוא זעלשט זיא ניט האבּן אזו טיף הנײן גװארפן װיא קאן איך זיא דער לאנגן. נון בּלד האט עז אײן לעגל װשר בּײא אים אונ׳ װאר זיך רײנגן אונ׳ װעשן זײן הענד אונ׳ שפּראך נון זיכט אױף איר ליבּן בּרידר מײן עטץ יודן. אונ׳ [b5] עטץ קרישטן. אונ׳ אױך איר הײדן. זיכט װאול אױף. אונ׳ דוא מינך װיא דוא װערשט קאנן בשטין. איך זאג דיר איך װײש ואש אונטר דער ערד איז או דוא װײשט װאש דא איז. דוא הושט דיזי שטאנג דא אונטר גװארפן אונ׳ איך װיל זיא פון אונטר דען קיניג שטול הרױש ציהן. |
The monk began and adjured all the demons that they should bring him a great steel pole with which he would hack the little Jew to pieces. He took the steel pole, that a whole army would not be able to lift and threw it with the strength of the demons into the earth, so that the earth covered it. He shouted to the little Jew: Pull it out again, and if not, you will cause the death of all the Jews. You have made me so angry that I will not have compassion on anyone. It is as if you will have killed them. The small limping man hurried and said to him with cunning: You have thrown in in so deeply; how can I reach it? He had a jug of water with him. He cleaned and washed his hands and said: Pay attention, you brothers, you Jews, [5b] and you Christians, and also you pagans. Pay close attention, and you, monk, how you will be able to withstand it. I tell you: I know what is beneath the earth, just as you know what this is. You have thrown this pole under [the earth], and I will pull it out from beneath the royal throne. |
דער קיניג װאר זיך פר װאונדרן פון ריד דיזן יודן אונ׳ זאך דאז עז נאם מיט זײנם קלײן פינגרלײן אונ׳ גראבּט אײן לאך אונ׳ דער װישט דיזי שטנג אונ׳ צוך אן אלי מיא הרױש אונ׳ װארף זיא אין דיא היך דאז מן קױם זיא זאך אונ׳ ליש זיא אים ליפטן שטין אונ׳ שפראך צו דען מינכן גילנג דוא זיא איך האבּ זיא ניט פר בּורגן גלנגשטו זיא ניט. זא זאל אידר מאן זעהן הײנט דײן הײפּט זאל שטעקן גאר שון דרױף. אונ׳ װיל זיא טרײבּן אין דאז װישטנײא דאז דא נימר מער קײן מענש הין קומן אז אונ׳ דוא אונ׳ דײן לערנר װערן קײן מכט קיגן מיר האבּן |
The king was amazed by the words of the Jew. He saw how he took his small finger and dug a hole and effortlessly lifted up the pole and threw it in the air so high that it could be barely seen. He left it hanging in the air and said to the monk: See if you can reach it? I have not hidden it. If you cannot reach it, everyone will see your head sticking on the top of it. I will chase them into the desert where nobody can again come there, and you and your teachers will have no power over me. |
דא װאלט דער מינך מיט זײני קונשטן דיא שטאנג גלנגן אדר ער קונט ניט װארום עז הוט זיא אזו אין דיא היך גװרפן דאז קײן טײבל קונט שװעבּן ער קונט דאז ניט אונ׳ װאר בּײא שנדן בּשטין דא זאגט ער מיר װעלין אײן אנדרי קונשט בּװײזן דער װארטן דאש ער האט דיא שטנג זאלן פער געשן. אונ׳ מכט זיך אבּר בּרענגן צװײא גרושן גהױעני מילין שטײן דא זאגט ער איך האן זיא אלײן בּישאפן. אונ׳ גינג בּאלד אונ׳ צו מאלט זיא קלײן צװישן דיא הענד גלײך או װען אײן מאן צו מאלט אײן שטיקלײן לאם און קאלך. |
The monk sought to reach the pole with his magic, but he could not, because he had thrown it so high in the air that no demon could fly that high. He was ashamed and he said: We will now show another act of magic, in the hope that he would forget about the pole. He had two large millstones brought, and he said: I have created them myself, and he ground them between his hands, like one grinds lime and chalk. |
זוא ענטפרט אין דאז קלײן יודלײן דוא זאגשט מיר דוא האשט דיר זיא בּישאפן עש איז מיר קײן װאונדר. דאו איך זיא ניט בּישאפן קאן. װארום איך בּין קײן גאט ניט. אבּר איך האף אן גאט יתבּרך הילף דאש איך װיל מיר זיא אױך אזו בּישאפן. נון גינג עש הין מיט זײנר גיבּעט אונ׳ מאכט אײן װינד קומן דער זאלט אלי דיא בּרעקליך צו אײן אנדר װעהן. דען ער װאר גײארט נאר דרײן בּלאזין זוא װארן דיזי בּרעקליך צו צװײא טײל. אונ׳ ער קנעטיט דיא בּרעקליך גלײך או װען אײנר אײן טײג קנעטין טוט אונ׳ מאכט צװײא מילין שטײן פיל גרעשיר אז דער מינך זײנן, אזו בּאלד נאם עש דיזי שטײן און אלי מיא אונ׳ צו מאלט זיא אז שטאבּ. זא [a6] מאכט עז אײן װינד קומן אונ׳ ליש זיא אױף טראגן אין דיא היך צו דיא זעלבּיג שטאנג, דא זאך זיא אידר מאן אבּר, נון ער קאנט זיא ניט גרײכין נאך גילאנגן. אונ׳ דער מינך בּלײבּט אבּר אמאל בּײא שאנדן בּשטין. |
The little Jew responded: You told me that you created them. It is no wonder that I can’t create them. This is because I am no god, but I believe in the help of God, blessed be he, that I will also create them in this way. After his prayer, a wind came and brought all the pieces together. He only blew on them and all the pieces divided into two piles. He kneaded the pieces, like one kneads dough, and made two millstones, much larger than those of the monk. He immediately took these stones and without any effort ground them to dust. [6a] He caused a wind to come and let them be lifted up to the pole. Everyone saw that he could not reach or grasp it, and the monk was again shamed. |
נון זאגט דאש יודלײן װידר װיא לאנג זאל איך מיך נאך מיאן מיט דיר אונ׳ דוא קאנשט גאר ניט בּשטין קיגן מיר, נון װיל איך אױך עטליכי קונשט טאן אונ׳ טרײבּ דוא זיא הין װעק, אדר מאך זיא קומן. דא װיל איך מאכן אײן פײאר פלאמן היראבּ פון הימל אונ׳ לעש דוא עז אױז. אודר צינד דוא עש אן אונ׳ איך װיל עש אױז לעשין. |
The little Jew said: How long should I bother with you? You cannot withstand me. I will do some magical acts, and you can chase them away, or make them come. I will make a great flame come down from heaven, and you extinguish it. Or, you light it, and I will extinguish it. |
אזו בּאלד שפּראך דער מינך װאש פר קונשט איז עש איך װיל עז װאול אױש לעשין, אזו בּאלד מאכט דש יודלײן אײן גרוש פײאר הראבּ שיטן פון הימל עש רינגיט זיך גלײך אז װיא אין שלאנג דיא זיך ציכט נאך אירי לענג אזו בּראנט דאז פײאר גרונט אונ׳ הײט אונ׳ אלי בּײמר אונ׳ קרײטיר פר בּרענט נישט. דש נאם אידר מאן גרוש װאונדר. נון שריא דאש יודלײן צו דען מינך לעש אױש עש האט נון גינוק גיבּרענט. נון בּראכט דער מינן פון אונטן אױף אײן גרוש קװאל װאשיר דער שוס אױש דער ערדן דער זאלט בּיליך פאר לעשט האבּן. זא גינג דאש פײאר איבּר זיך אונ׳ פר בּרעניט דאש װאשיר אונ׳ בּרעניט פיל בּעשר דער נאך או דער פאר. |
The monk said: What kind of magic is this? I will gladly extinguish it. The little Jew caused a great fire to pour down from heaven. It encircled like a snake and the fire burned the ground, all the trees and vegetation, but they were not burnt. Everyone was amazed. The little Jew shouted to the monk, extinguish it. It has burned enough. The monk brought forth from below a large fountain of water from the earth, which should have extinguished the fire. The fire went over it and burned the water and burned much better than it had burned previously. |
נון זאגט דער מינך איך װײז עש ניט אױש צו לעשין, דא זאגט דאש יודלײן לאש נאך אײן קלײנש װײלן בּרענן בּיז דאז עש פר בּרענט גאר דײן בּרונן דען דוא אױף גבּראכט האשט דאש די לײט ניט זאלן זאגן דוא בּישט גאט אונ׳ האשט דיזן קװאל בּשאפין. אבּר איך זאג דיר דוא װערשט בּאלד צו הימל פארן האשטו עטװאש צו שאפין אױף דיזי װעלט זוא זאג עש. ניט געדעגק דאש דוא װערשט דיך בשירמן מיט דײן קונשט דוא קאנשט קײני מער דען איך האבּ פר בּרענט זיא אים פײאר אלי דיא דיך האבּן גלערנט. דען איך האבּ דו פײאר אובּן פון דען גלגל אש גבּראכט. דען איך האבּ זיא אלי װאול גזעהן שװעבּן איבּר דיר זוא דאבּ איך זיא אלי פר ברענט. |
The monk said: I don’t know how to extinguish it. The little Jew said: Let it burn a little longer, until it burns the fountain that you have brought up, so that the people should not say that you are god and had created this fountain. However, I tell you, you will soon travel to heaven. If you have something to create in this world, say it. Do not think that you will protect yourself with your magic that you don’t know anymore. I have burned everything they taught you with the fire. I have brought down the fire from the fiery firmament, since I have seen them floating over you, and I have burned them all. |
אזו בּאלד זאך דער מינך איבּר זיך דא זאך [b6] ער קײנר זײני לערנר. דא פר צאגט ער גנץ אונ׳ װאר בּלײך אונ׳ ציטרט אונ׳ בּאט עז ליבּר איך װיל דיר דינן אונ׳ לאו מיר נײארט דאש לעבּן. |
The month quickly saw that [6b] that he did not see any of his teachers. He was in complete despair and was pale and trembled. He pleaded: It is better that I will serve you but let me live. |
דוא זאגט עז איך װיל דיר דײן לעבּן ניט נעמן איך װיל דיך צו מאלט ניט אן רירן װיא װאול דוא האשט מיר פון מײני בּרידר אזו פיל דער שלאגן. איך זאלט דיך טיטן מיט שװערי מיתות משונות. |
He said: I will not take your life. I will not touch you though you have killed so many of my brothers. I should kill you with difficult and unnatural deaths. |
נון גנעהנט דאז יודלײן צו דעם פײאר אונ׳ זאגט זיכט צו מיט װאז דיא לײט פײאר אן מאכן. װיל איך דאש אױז לעשין. אונ׳ ער האט עש ניט קענן אױש לעשן. מיט װאז אידר מאן אירי פײאר אױז לעשט. נון עז בּלאזט אױף זײני בּקין אונ׳ בּלאזט אײן בּלאז אין דאש גרוש פײאר דא לענגט דאז פײאר אין דיא היך אונ׳ צוך זיך הין אױף קען פאר אונ׳ זיא זעהן דען נײארט דאמפּף אונ׳ רױך אונ׳ קײן פײאר מין. דען עז װאר שון לנג גשאסן אנױף אין זײנם ארט. נון פילן זיא אלי אױף איר ענצלט. |
The little Jew approached the fire and said: See with what people make fire, I will extinguish it with that, and he could not extinguish it with the thing that one extinguishes their fire. He blew up his cheeks and blew a great blow on the great fire. The fire ascended to the heights and all they saw was the steam and smoke, but no more fire, since it had shot up long before to its place. They all fell on their faces [when they saw this]. |
נון שפּראך דאז יודלײן װאז זאל איך פיל קונשטן מאכין איך מוז זעהן דאז איך פר טרײבּ דיא שטאנג אונ׳ מיל שטײן דיא דא שטינן אין דיא היך דאז דיא לײט ניט זאלן זאגן דוא בּישט גאט גװעון. נון בּלד עז זאגט צו דען מינכן דיזן הוכן בּױם אונ׳ דיקר דער איז נאך ניא אבּ גהקט װארן זיגט נח דיא לאר האט גמאכט דער הקט אין אבּ אבּר דער איז װידר אן דיא שטאט איך װיל אין בּיגן צוא דיא ערדן אונ׳ הלט דוא אין אױף װען איך אין גבּיגט האבּ אן דער ערדן דאז ער ניט װידר אנױף שנאפּט. אודר איך װילש טאן אונ׳ בּיג דוא אין. |
The little Jew said: Why should I do so many tricks? I must see to it that I get rid of the pole and the millstones that are hovering in the sky, so that the people should not say that you were a god. He immediately said to the monk: This tall thick tree has not been chopped down since Noah made the Ark. He chopped it down, but it has grown back in its place. I will bend it to the ground, and you will hold it down when I have bent it to the earth, so that it does not snap back. Or, I will hold it and you will bend it down. |
אזו גדאכט זיך דער מינך אבּר װידר צו קונשטן דארך זײני מעשה שדים אבּר ער זאך קײני מער. נון שריא ער אונ׳ יאמרט מיט אים זעלבּשט אונ׳ שפּראך װיא האט עטץ מיך פר לאזין ליבּי מײנשטר מײן. דאך זאך ער נישט דא ענפרט נון אבּר דאז יודלײן װאז זאל דאז װײנן אונ׳ יאמרן. איז דיר דײן פאטר אודר מוטר פר גאנגן מיט גישפּאט. אבּר אים גינג קײן גילעכטיר אײן ער װער גערן פר שאנדן לאנג טוט גיװעשט. דען ער װאושט ניט צו בּיגן דיזם שטארקן אונ׳ דיקין הוכן בּױם דא װאר עש שרײאן אבּר װאז זומשטו דיא לײט. אונ׳ הערין היא צו װארטין זאג װאז דוא [a7] קאנשט אודר װילשטו אין הלטן דאש ניט ער זאל אױף שנאפּין זוא גיטרױא איך אין גאטש קראפט אין צוא בּיגין. זוא שפּראך דער מינך איך װיל אין אױף הלטן דאז ניט ער זאל אױף שנאפּין. |
The monk thought that he would again return to his magic tricks through the actions of his demons, but he did not see them anymore. He cried and lamented to himself and said: How have you left me, my beloved masters? He did not see them. The little Jew responded with mockery: What is this crying and lamenting? Have your father or mother died. He did not laugh. He was very ashamed and babbled for a long time. He did not know how to bend this strong and thick tall tree. They are shouting, but why are you delaying the people and the nobles here who are waiting. Say what you [7a] can do. Do you want to hold on to it so that it does not snap back? I will rely on God’s power to bend it. The monk said: I will hold on to it so that it does not snap back. |
זא בּיגט דו יודלײן דיזן דיקן בּױם פר אױגן אידר מאן גלײך אז װיא מן אײן דיגש קלײן שטעקלײן טוט בּיגן אונ׳ שפּראך צו דעם מינכן בּגרײף אין שטרק ער איז יוא גבּוגן בּיז אן דיא ערד הלט אין. ניט הלבּ אזו לנג אז דיא הלבּ װײל אז איך האבּ נידר גבּוגן. דא װעלט דער מינך ניט קומן דען אים װאר דאז אײן בּזױא. |
The little Jew bent the thick tree before the eyes of everyone, like it was a thin small stick and said to the monk: Grab it strongly, it is bent down to the earth and hold it not half as long as I have bent it down. The monk did not approach it, and it was an embarrassment. |
דא שריא דאש מענדלײן הוך גבּארן קיניג אונ׳ אל דאש [!] הערן זיכט דא הין װאו דער אײן מאן איז צו איבּינטױאר אונ׳ צו קונשטן דא שעמט זיך דער מינך דען זײן זין װאר ניט גװעזט דו דאש יודלײן העט זאלן קענן נידר בּיגן דרום האט ער גזאגט איך װיל אין הלטן דאש ניט ער זאלט אױף שנאפּין אזו װיניג אז ער אין בּיגן טוט אװ װיניג בּדרפט איך אין צו האלטן. אבּר דא ער זאך דאז עז אין האט יוא נידר גבּוגן אונ׳ עז טעט אים יוא שנד אן זא מוזט ער גין װען ער שון זײן מיתה העט דא פר זיך גזעהן אונ׳ פר גרושר שנד זא גנעהנט ער צום בּױם. |
The little Jew shouted: High born king, all the nobles, look there and see what kind of man this is for adventures and magical tricks. The monk was ashamed, since his sense was that the little Jew would not be able to bend it down. That is why he had said that he would hold it so that it would not spring back, as little as he was able to bend it, I will need to hold it. However, he saw that he had indeed bent it down and shamed him. Thus, he had to go, even if it meant that he foresaw his death, and out of great shame he approached the tree. |
דא שפּראך דאש יודלײן ניט ריר מיך אן אונ׳ בּגרײף דוא אין שטרק. אז ער אין בּגריף אונ׳ ער זאגט איך ריר דיך יוא ניט אן. דען שריא עז זיכט אובּ ער אין קאן הלטן נידר גבּוגן או איך װער לאזין גין. דער מינך בּפאשט אין הרט אונ׳ עס ליס גין דא שנאפּט דער בּױם קען פאר אונ׳ שמיצט דען מינך מיט קראפט דאז אים דער קאפּף אױף שפּראנג אונ׳ אידר מאן זאך דאז ער פלוך אין דער היך מיט גרושן קרפט אונ׳ בּליבּ שטעקן אן דיזר שטנג אונ׳ דער לײבּ קאם צװישן, דיא צװײא מילן שטײן אונ׳ לױפן ארום אן דער שטנגן אונ׳ פלוך אלו מיט אים אין דיא װישטנײא װיא עז גזאגט האט פאר. |
The little Jew said: Do not touch me and hold on to the tree. When he grabbed it, he said: I am holding it, and I am not holding on to you. He shouted: See if he can hold it down when I let it go. The monk grabbed it hard, and the tree sprang back. It hit the monk with such great force that it knocked his head off, and everyone saw how he flew into the sky with great force, and he got stuck on the pole. The pole and his body came between the two millstones, and they rotated around the pole, and it all flew into the desert, as had been said previously. |
נון האט עש ישראל דער ליזט אונ׳ דער קיניג יענדרישי מרטין פון לאנץ אל דיא װאונדר זאך אונ׳ אלי מלכים אונ׳ הערן אונ׳ פעלקר דז זאך עטלכי זאכן אונ׳ עטליכי הערסן [!] נון גינגן איטליכר אין זײן גצעלט מיט מנוחה אונ׳ פרײד דאז ניט זיא דארפטן מער פארכט צו האבּן פר דעם מינך. אונ׳ דער קיניג אונ׳ דיא פעלקר דיא האבּן דיא יודן גינשטיג דארך ואונדר דיזם מענדלין. |
Now, Israel had been saved, and that king,[11] literally, “that” king, יענדרישי corresponding to the German jener (=that). Many thanks to Rebekka Voß for her assistance with this. Dr. Voß credits Rebecca Wolpe for translating it thus for a translation made at the Early Modern Workshop: Resources in Jewish History. –A.N. Varady Martin von Lantz, saw all the wonders, and all the kings and nobles, and the peoples that saw things and heard things, all went to their tents with tranquility and joy that they no longer needed to fear the monk. The king and the people were friendly to the Jews because of the wonders performed by the little Jew. |
אזו קאם אױך ר׳ מאיר [b7] װײבּ צו פראגין דאש יודלײן אונ׳ דיא שלוחים װאו איר ר׳ מאיר װער הין קומן אונ׳ אובּ ער גשטארבּן װער דרום דז ער מיט אין ניט קומן איז זאגט איר דש יודלײן דיא זאך אונ׳ װיא די בּני מושיעים ניט האבּן אים װעלן רשות געבּן צו זײן מחלל שבּת בּמזיד. אך מיר האבּן ױא ניט דער לײבּט צו קומן װידר אין הײם איך מאג אײן װײבּ נעמן אין דיזם לאנד אונ׳ דוא מושט אײן אלמנה חיה פר זיצן אל דײן טאג אונ׳ ער העט דיר גערן אײן בּריב גשריבּן פון דעם גט ער האט ניט טארן שרײבּן אם שבּת אז ער איבּר גפארן איז דען בּאך פון סמבּטיון דען דיא צײט פון דעם מינך איז דוא גװעזן, אונ׳ איך האבּ מײנם װײבּ אױך קײן גט קענן לאזין. אונ׳ דאז אלז פון דאש דאזיגן װעגן אונ׳ װאז ער אנטפּאטן האט אין שול צײט קיגן דעם אובינט דאש װיל איך קיגן כּל הקהל זאגן אונ׳ ער גינג אין דיא שול. |
Then Rabbi Meir’s wife [7b] came to ask the little Jew and the messengers, what happened to her husband? Did he die, since he had not come back with them. The little Jew explained the matter to her, how the Sons of the Redeemers did not want to give him permission to transgress the laws of Sabbath deliberately. They will also not give me permission to go home again. I am allowed to take a wife in this land, and you must remain a living widow all your days. He would have gladly written you a bill of divorce. He was not allowed to write on the Sabbath, since he crossed the river Sambatyon, since that was the time of the monk. I was also not allowed to give my wife a divorce. What he had imparted, I will say it in the evening before the whole community, and he went to the synagogue. |
דא מן האט גאורט זוא זאגט עז הערט כּל הקהל הקודש דאז האט אײך אנטפּאטן רבּי מאיר שליח צבּור. ער האט פון אײערט װעגן מוזן פר לאשן זײן װײבּ אונ׳ זײן גבּורד אונ׳ האט אײן גרושי טאכטר אױז צו געבּן אונ׳ דאש װײב בּדרף שפּײז. דא האט ער אײך אלי גבּעטן איר זאלט מיט איר טובות טאן אונ׳ זאלט דאש װײבּ טרישטן אונ׳ שפּײזן אונ׳ דיא טאכטיר אױז געבּן איר אײנם קעשטליכן מאן. אונ׳ איך אי איך בּין הין װעק גצוגן זוא איז ער מײן אײדים גװארן דעם [!] איך האבּ אים מײן טאכטיר גיגעבּן. |
They prayed, and then he said: The whole holy community should hear what Rabbi Meir, the prayer leader of the community, has imparted to you. He had to leave his wife and his birthplace for your sake. He has a grown daughter to marry off and his wife needs to be supported. Thus, he has asked you that you should favor him, and you should console his wife and support her, and marry my daughter to an important person. Before I left, he became my son-in-law since I gave my daughter to him. |
זוא ענפרט כּל הקהל װאש איז בּילכר אין דער װעלט צו טאן אז דאש דער צדיק אונ׳ דער חסיד דער פון אונזערן װעגן האט גװאגט זײן לײבּ זאלן מיר אים דאז גבּעט ניט גװערן װען ער אונש אײן גליד טעט אן הײשן עש װער אים װאול בּילך צו געבּן אונ׳ ניט צו פר זאגן אבּר אונז דוכט בּילך צו זײן דאז איר זאלט דיזם גנאד טאן מיט דיזם צדיק אז ער האט מיט אײך גטאן אונ׳ האט אײערי טאכטר גנומן װאו קונן מיר אײן קעשטליכר מענשן גפינדן. דא פרײאט זיך דאז אלט װײבּלן פון דיזם אײדם דא זיא הערט דאז עש זאגט יוא אונ׳ בּלד קאם זי צו אירר טאכטר אונ׳ זאגט דײן פאטר הוט דיך װאול בּשטאט מיט אײנם תּלמיד חכם אונ׳ זאגט איר דאז װעזן גאנץ אזו דו דאש יודלײן אײן חתן איז אונ׳ דער טאג ואר ערב שבועות דא זאגט עש ער האט מיר לױה נאך גיטאן אונ׳ [a8] האט גימכט אים גין אײן זמר אױף זײנם נאמן דען האט ער מיך גיבּעטין איר זאלט עש זינגן פון זײנט װעגן ער איז אױך גיחתמתּ. (מאיר בּן רבּי יצחק יגדיל בּתּורה ובמעשים טובים אמן חזק ואמץ). |
The whole community responded: What is more just in the world to do, but what this righteous and pious man who risked his life for our sake. Should we not grant his request? If he would ask us for a limb from our body, it would be appropriate to give it to him, and not to deny it. We also find it appropriate that you do this gracious thing with this righteous man, that he did for you. He took your daughter; how can we find a more important person? The old wife rejoiced with this son-in-law. When she heard this, she said yes. She immediately came to her daughter and said: Your father arranged for you to marry a wise scholar and told her everything that the little Jew is the bridegroom. That day was the eve of Shavuot. He said: When he accompanied me, [8a] he composed a tune in his name and asked that you should sing it for his sake. He signed it, (Meir ben Rabbi Isaac, may he grow in Torah and good deeds. Amen, be strong and of good courage.) |
דאז איז בּילך דש איר פון זײנט װעגן זאלט עש זינגן אונ׳ דער װארטין דאש זײן נאמן זאל װערן גדאכט צו אלי גיבּורד אונ׳ זאלט עש לאשן װישן דיא גישיכניס אונ׳ װערק דאש דא איז מיט אים אונ׳ זײן גיבּורדא דאש מאלט גישעהן אונ׳ עש זאגט אזו. מארגן זײט אנטפנגן אױף אײך צו זינגן איבּר דיא ספר תּורה װאז איך אײך װער זאגן אונ׳ דאש קהל װאר זיך בּרײטן נאך שבועות אײן בּרײליפט צו מאכין אונ׳ ער נאם זיך רבּי מאיר שליח צבּור טאכטר. |
It is just that you should sing it, for his sake, and in the expectation that his name should be remembered for all generations, and the history and works that he did, and his bravery that happened at that time. He said: Tomorrow, you will take upon yourselves to sing what I will tell you at the Torah reading. The community prepared a wedding after Shavuot, and he married the daughter of Rabbi Meir, prayer leader of the community. |
אונ׳ רבּי מאיר שליח צבּור נאם זײן טאכטר אונ׳ האטן דאש יאר הרום אײן זון דען הישן זיא רבּי מאיר אונ׳ הישן דאז גישלעכט גישלעכט פון דן דיא װײל דש עש פון דאש גישלעכט ואר פון דן יעקב אבינו זון אונ׳ דיא אלט שפּײזט עש אונ׳ גאבּן אים פיל געלט צו מארגן זאגט עש אז מיר זינגן אלי שבועות דז זמר פון אקדמות אונ׳ איבּר דעם בּאך סמבּטיון דרום דאו גאט יתבּרך האט די װעלט בּשאפין פון װעגן דו זיא זאלן הלטן דיא תּורה אונ׳ דינן מיען מיר זיך אונ׳ לערנן. |
Rabbi Meir, prayer leader of the community, married his daughter and a son was born in a year. Since they called Rabbi Meir and they called the tribe, the tribe of Dan, because this was from the tribe of Dan, which was from Dan, the son of our Patriarch Jacob. They fed him and gave him much money. The next day they said that we will sing the song Aḳdamut every Shavuot, over the river Sambatyon, because God, blessed be he, created the world so that we should keep the Torah and exert ourselves and study it. |
דאז אקדמות רעט אױך פון גאט װיא ער דיא װעלט בּישוף אונ׳ דיא צײכין אין מצרים אים זעלבּיגן גלות זײן מיר. גװעזן דען זײן מיר שבטים קומן הינטר סמבּטיון אונ׳ האבּן קײן גלות מער גיהאט אלו װאש דארט הרום װאונט דאש מוז אונש (מס) געבּן. אונ׳ איז דינן גימאכט פיל לובּ פון גאט יתבּרך דען זאלט איר אױך זאגן ער איז גימאכט אױף צװײא אלף בּית אונ׳ דען רבּי מאיר גימאכט האט דאש רעט פון דעם גלות װיא אונש די עכּו״ם װעלין אן רײצין צו דינן אירן ע״א אונ׳ װיא מיר אינן ענטפרן זולן אונ׳ ריד פון משיח אונ׳ חלק לעולם הבּא אונ׳ גן עדן אונ׳ די סעודה פון לױתן אונ׳ פון גרושן אוקש אונ׳ גרושן פוגל אונ׳ װיא מיר װערן זיצן פאר גאט יתבּרך לעתיד לבא [!] אונ׳ דאז ניקש גאט אן אונש בּיגערט נײארט דש מיר זאלן בישטעטיגין זײני תּורה דרום אױך איז בּיליך דש מן זינגן זאל איבּר דיא ספר תּורה אונ׳ זאל זײנר גידענקן אזו װארן זיא אלי מסכּים אונ׳ דער מנהג בּלײבּט בּיז הײנט גאך דיזים טאג דש מן אײן פּסוק לײענט אין [b8] דער תּורה דער היבּט אן אין מאנט דאש דריטן אונ׳ לאזט אױש װיאשטנײא סיני דען דער מינך קאם אין די װיאשטנײא אז איך אובּן האבּ גשריבּן דש מײנט דיא װיאשטנײא אונ׳ זאג דען דאז אקדנות אײן גיזעץ דער חזן אונ׳ אײן גיזעץ דאש קהל. |
The Aḳdamut [prayer] talks about God and how He created the world, the sins in Egypt,[12] The Ten Plagues. in the same exile that we are in at present. It happened that we [ten] tribes came behind the Sambatyon, and we are no longer in exile. All those who live here must pay us taxes. We also composed many praises of God, blessed be He, that you should also recite. It consist of two alphabets,[13] Each verse begins with a letter of the alphabet, repeated twice, in consecutive order. and the version that Rabbi Meir composed, speaks of the exile where the gentiles will incite us to serve their false gods, and how we should respond to that. It talks about the Messiah, our share in the world to come, and the Garden of Eden, the festive meal of Leviathan and the Great Ox, and the great bird. We will sit before God, blessed be He, in the future. God does not desire anything from us, but that we should acknowledge His Torah. Therefore, it is also just that we should sing it over the Torah and should remember Him. They were all in agreement, and the custom remains until the present. On this day, when one reads one verse [8b] in the Torah scroll, in this moment one begins, “In the third month” and ends with “the wilderness of Sinai,” since the monk ended up in the wilderness. As I have written above, this means the wilderness. Recite the Aḳdamut in one strophe by the ḥazzan and the community in one strophe. |
מיט הילף דיום אלמעכטיגן גאז. דער אלי דינג בּישאפין האט. אונ’ אױך מיט אײנר זאג. דער זעלביג אלי דינג װאול פאר מאג. אם ערשטן פון זײנן בּישעפניס. בּישוף ער דען הימל מיט זײן טריקניס. אם זעלביגן טאג טעט אונטר שײדן. זון אוני לבנה דען שײן פון אלי בּײדן. דיא זון איר שײן בּײא טאג. פינשטרקײט פון דיא נאכט דיא איז בוטר פון אלי גידאנקן אונ’ קלאג. אונטרשטי װאשר אוני אובּרשטי אם אנדרן טאג איר אונטר שײד. פון װעגן נארונג דאו מענשן האט ער זיא בּרײט. אם דריטן טאג זאמלונג דיא װאשר אין אײנם אורט. מיט אױש ציהונג דיא ערד גראז אן גישפארט. אם פירדן גלגלים אים הימל מיט אירי לײכנונג. דש ישראל זאלטן װאושן צו מאכן אירי פײארונג. די זון בּישוף ער בּײא טאג מיט אירר שײן. אונ׳ די לבנה בּײא נכט מיט דיא שטערין איר גמײן. אם פינפטין טאג פיגל אונ׳ פון װשר איר װידמונג. דרום דש מן זיא איז יאגן אונ׳ עשן גאבּ ער אין איר בּענשונג. אם זעקשטן פיך אונ׳ טיר אונ׳ דיא שרצים. בישופניש דאז מענשן מיט רוט די מלכים. אם זעלבּיגן טאג פון אלי זײן בּדרפניש װאר ער פולענדן. אונ׳ גיבּאט דאש מן שבּת זאל הלטן אין אלי ענדן. אונ׳ דא ער זיא אױש מצרים בּראכט. זוא האט ער דאש אױך גידאכט. דאש ער װאלט זיא פירן אין דיא װאישטנײא. בּיז אן דעם בּערג דר דא איז גהײישן סיני. אונ׳ אים מאנט סיון אם זעקשטן טאג. מיט גרושן שטים איך דיר זאג װאר ער זיך בּװײזין צו ישראל אן דיזם בּערג דיא תּורה גאבּ ער אין מיט שטארק אונ׳ פון װעגן דיזי צײכן בּײד. זאלט איר אױך זײן בּרײט גימײן קלײן אונ׳ גרוש. צו זאגן אין אײערי שולין דיזם אקדמות. |
With the help of Almighty God, who created everything with a statement. The One who sanctifies everything and its attributes. In the beginning of His creation, he created the heaven and His earth. On the same day, he made a separation. The sun and the moon and the illumination of both of them. The sun shines by day. Darkness is the night; it is the mother of all thoughts and laments. The lower and upper waters he separated on the next day, because of the foolishness of people, He prepared them. On the third day, He gathered the waters in one place. With the expansion of the earth, grass was provide. On the fourth the heavenly spheres with their illumination, so that Israel will know how to celebrate their festivals. He created the sun for the day with its light, and the moon at night, together with the stars. On the fifth day, birds and the swarm in the waters. Therefore, he gave in their blessing they should be hunted and eaten. On the sixth day, cattle and animals, and the insects. The creation of people with the advice of the angels. On that day, all of his needs were fulfilled. And the commandments to keep the Sabbath in all ways. Then he brought them out of Egypt. He also thought that He would lead them into the wilderness, to the mountain named Sinai. In the month of Sivan, on the sixth day, with loud voice, I tell you that He appeared to Israel on this mountain and gave the Torah with strength and because of these two signs. You should also be prepared, all together, young and old, to recite these Aḳdamut in your synagogues. |
איך זאג דאש איר [a9] ניט קונט שולין גין, דענוכט זאלט אירש ניט אונטר װעגין לאזין שטין. אונ׳ זאלט עש זאגן אין דעם הױז אײער. דוא מיט װערט אײך גאט בּהיטן פון אלי אונ׳ [!] גיהײער. אונ אױך דער צו אן דיזם רבּי מאיר גדענקן. דר אונז דיז הילף האט טאן שענקן. דער זעלבּיג האט דיזם אקדמות דער טראכט. מיט צװײא אלף בּית איז עז גמאכט. |
I say that those [9a] who cannot go to the synagogue, you should not leave it on the way but should recite it in your house. With this, God will protect you from all frightful things. Also, remember this Rabbi Meir, who helped us, was the same one who composed this Aḳdamut. |
דא היבּט זיך אן מנן אונ׳ װאו איז דײן פרײנד. דינן איז זײן נאמן גצײכנט אונ׳ נאמן זײן פאטר יצחק דער בּײא. מרק פר דיך מיט דײם הרץ פרײא. װערשטו דא אינן לײאן. זא װערט זיך דײן הרץ דער פרײאן. אונ׳ װערשט אך װירדיג זײן אנדרן גבּאט גאט ית׳ צו טאן. אונ׳ פון אים װערשטו האבּן אײן גוטן לון. |
Here we begin, and where is your friend. Your name is mentioned in it, and the name of your father.[14] In the acrostic. Marked for you, to rejoice your heart. You will be worthy to fulfill God’s other commandments, and you will have a good reward from Him. |
נון היבּן מיר טײטש (אקדמות) אן אונ׳ (ארכין) װערט דר נאך שטאן. | |
תּם ונשלם שבח לאל בּורא עולם |
[It is complete and it is finished — praised be El creator of the world!] |
This is a transcription of the Megillat Aqdamut (also known by other names) in its first printing in Yiddish, in Fürth 1694. The transcription is based on an earlier transcription of the Fürth 1694 printing published by Isaac Rivkind in “די היסטאָרישע אַלעגאָריע פון ר׳ מאיר שַ״ץ” (“The Historical Allegory of Rabbi Meir, shatz [Shaliaḥ Tsibur]”) the first chapter in Filologishe shriftn vol. 3 (1929), pp. 1-42. (The transcription of the Aqdamut appears on pages/numbered columns 12-33.) The legendary retelling serves as a frame tale for the recitation of the Aramaqic targumic piyyut, Aqdamut Milin, by Rabbi Meir ben Yitsḥaq Nehorai of Orléans (d. ca. 1095). This English translation was graciously shared by Dr. Morris Faierstein. At the end, I’ve added a couple of the untranslated lines from outside the text of the story in brackets.
Appended to the printing of the tale are translations of the Aramaic piyyutim “Aqdamut Milin,” and “Arkin” for reading on Shavuot in Ashkenazi communities (which we have published separately). A Hebrew translation of this Fürth 1694 Yiddish edition was published a few years later, in 1699.
An earlier version of this tale, ca. 1600, survives in a manuscript, Bodleian Library, Oxford, Ms. Opp. 714, fols. 21v-34v), also transcribed by Isaac Rivkind. That version was translated into English by Dr. Rebekka Voß (Goethe University, Frankfurt) and published in an appendix to her work, Sons of Saviors: Red Jews in Yiddish Culture (Penn: 2023), pp. 173-182. That earlier work presents itself as a Yiddish translation of a story in Hebrew recorded in an old and rare maḥzor. That maḥzor remains unidentified and may or may not have survived to the present day. In בקורות ופרשנות: כתב־עת לספרות, לשון, היסתטיקה (Criticism and Interpretation: Journal for Literature, Linguistics, History and Aesthetics), no. 9-10, (Ramat Gan: Bar Ilan, October 1976), pp. 197-213, Joseph Dan presents a number of stories in this vein appearing in earlier sources as far back as the early 13th century — as preserved in Ginzberg Ms. 82 (Moscow), a Torah commentary written from memory by the son of Rebbi Yehudah he-Ḥasid of Regensberg (d. 1217). An English translation of that tale, told about a Rabbi Joseph rather than Rabbi Meir (and not mentioning the Aqdamut) can be found in “An Early Hebrew Source of the Yiddish Akdamut Story” in Jewish Mysticism: The Middle Ages (1998), pp. 357-360.
Source(s)
Filologishe shriftn vol. 3 – pp. 11-12 241 Filologishe shriftn vol. 3 – pp. 15-16 Filologishe shriftn vol. 3 – pp. 17-18 Filologishe shriftn vol. 3 – pp. 19-20 Filologishe shriftn vol. 3 – pp. 21-22 Filologishe shriftn vol. 3 – pp. 23-24 Filologishe shriftn vol. 3 – pp. 25-26 Filologishe shriftn vol. 3 – pp. 27-28 Filologishe shriftn vol. 3 – pp. 29-30 Filologishe shriftn vol. 3 – pp. 31-32 Filologishe shriftn vol. 3 – pp. 33-34 Filologishe shriftn vol. 3 – pp. 35-36
Notes
| 1 | Find Michael Winegrad’s provocative essay, “Why There Is No Jewish Narnia,” in The Jewish Review of Books, Spring 2010. Other commentary followed, such as “The Difference Between Fantasy and Sci-Fi” by D.G. Meyers, in Commentary (8 November 2011). The entire tired argument rests on a premise that appeals to one narrow understanding of science-fiction as a genre in contradistinction to fantasy — the claim that “true sci-fi” is rooted in the physical laws of our material world, projecting advances in technology and scientific understanding onto a future stage. There is a nelogism for such a reactionary nudnik — “fanboy.” –A.N. Varady |
|---|---|
| 2 | Find בקורות ופרשנות: כתב־עת לספרות, לשון, היסתטיקה (Criticism and Interpretation: Journal for Literature, Linguistics, History and Aesthetics), no. 9-10, (Ramat Gan: Bar Ilan, October 1976), pp. 197-213. –A.N. Varady |
| 3 | These page numbers are from the Fürth 1694 edition. |
| 4 | In Yiddish, רוטן יודן (rutn yudn), a ‘red’ or ‘ruddy’ Jew. For more on this fascinating trope among Jews and Christians, find Dr. Rebekka Voß’s Sons of Saviors: Red Jews in Yiddish Culture (Penn: 2023). –A.N. Varady |
| 5 | a term commonly used to refer to a precentor/cantor, but also synonymous with a shaliaḥ tsibbur, lit. “communal representative,” referred to in the acronym ש״ץ (shatz), as found with Rebbi Meir, shatz. The reference to Rebbe Meir as a ḥazzan likely reinforces his connection to the recital of the piyyut ascribed to him, the Aqdamut read after the first verse of the Decalogue. –A.N. Varady |
| 6 | This is equivalent to 1401 C.E. The manuscript has the date, 121 which is 1361. |
| 7 | The author of this tale imagines the popular motif of the medieval “wheel of fortune” (drawn from even earlier sources), to have been realized as a technological marvel rather than as a metaphor for astrological processes in the distribution of sub-lunar fortune. The suggestion of the exitence of such a mechanism echoes the inventions of Avraham Abulafia, Ramon Lull, and others from the 13th and 14th centuries, again not terribly distant from the posited age of the tale as recorded. Find note above. –A.N. Varady |
| 8 | The main antagonist in the tale appears to be a personification of the Black Death (1346-1353). (Although this story is not historical, the date, 1361, is very close to the period of the Black Death.) That tragedy may here be conflated with the memory of the massacres of the Crusades (1095-1291), and the persistent religious violence and repression that spread under medieval European Christendom into the early modern period (and afterward). –A.N. Varady |
| 9 | Translated from בּני מושיעים (b’nei moshiïm) –A.N. Varady |
| 10 | Likely a reference to the historical figure, Eldad ha-Dani, a 9th century Jewish merchant, traveler, and philologist. Though probably originally from South Arabia, he professed to be a citizen of an “independent Jewish state” in East Africa, inhabited by people claiming descent from the lost Tribes of Dan, Asher, Gad, and Naphtali. Eldad visited Babylonia, Kairouan, and Iberia, where he spread his accounts of the Ten Lost Tribes and halakhot which he claimed he had brought from his native country. –A.N. Varady (via his Wikipedia entry) |
| 11 | literally, “that” king, יענדרישי corresponding to the German jener (=that). Many thanks to Rebekka Voß for her assistance with this. Dr. Voß credits Rebecca Wolpe for translating it thus for a translation made at the Early Modern Workshop: Resources in Jewish History. –A.N. Varady |
| 12 | The Ten Plagues. |
| 13 | Each verse begins with a letter of the alphabet, repeated twice, in consecutive order. |
| 14 | In the acrostic. |
“📖 מְגִלַּת ר׳ מֵאִיר שַ״ץ (מעשה האקדמות) | The Fantastic Tale of Rabbi Meïr — a legendary frame tale for the Aqdamut read on Shavuot (Fürth 1694)” is shared through the Open Siddur Project under the Creative Commons Attribution-ShareAlike (CC BY-SA) 4.0 International copyleft license.
Leave a Reply